Doğalgaz, günümüzde şehirlerin en önemli enerji kaynaklarından biridir. Isınma, sıcak su üretimi, yemek pişirme ve sanayide kullanılan bu yakıtın evlerimize ulaşması, kilometrelerce uzunlukta boru hatları, yüksek mühendislik standartları, otomasyon sistemleri ve çok katmanlı güvenlik önlemleri sayesinde mümkün olmaktadır.

Bir şehirde doğalgazın evlere ulaşması yalnızca bir boru döşeme işi değildir. Türkiye’de doğalgaz altyapısı; yüksek basınçlı çelik iletim hatları, orta basınçlı şehir dağıtım hatları, düşük basınçlı servis bağlantıları, regülatör istasyonları ve sayaç sistemlerinden oluşan dev bir mühendislik ağıdır.

Bu makalede doğalgazın, ülke ana iletim sisteminden başlayarak bir evin kombisine ulaşıncaya kadar geçtiği tüm aşamalar ayrıntılı olarak incelenecektir.

1. Doğalgazın Kaynağı

Türkiye’de kullanılan doğalgaz;

• Rusya
• Azerbaycan
• İran
• LNG terminalleri
• Karadeniz Sakarya Gaz Sahası

gibi kaynaklardan sisteme girer.

Bu gaz ilk olarak yüksek basınçlı ulusal iletim sistemine verilir.

Bu sistem Türkiye’de BOTAŞ tarafından işletilmektedir.

İletim hatlarındaki çalışma basınçları genellikle;

• 40 bar
• 55 bar
• 70 bar
• 75 bar

seviyelerindedir.

Bazı uluslararası hatlarda bu değer daha da yüksektir.

2. Ana İletim Hatları (Çelik Borular)

Buradan itibaren gaz büyük çaplı çelik borular içerisinde kilometrelerce yol alır.

Bu boruların çapları:

• DN300
• DN400
• DN500
• DN600
• DN900
• DN1200

gibi oldukça büyük ölçülerdedir.

Çelik borular kullanılmasının temel nedenleri:

• Çok yüksek basınca dayanabilmeleri
• Kaynak yapılabilmeleri
• Uzun ömürlü olmaları
• Mekanik darbelere karşı dirençli olmaları
• Deprem yüklerine karşı güvenli tasarlanabilmeleri

Bu hatlar genellikle şehirlerin dışından geçmektedir.

3. Şehir Giriş İstasyonu (City Gate Station)

Her ilin girişinde bir Şehir Giriş İstasyonu bulunur.

Burası doğalgazın şehir şebekesine giriş yaptığı ilk noktadır.

Burada birçok işlem gerçekleştirilir.

Gazın Filtrelenmesi

Doğalgaz içerisinde;

• Pas
• Kum
• Metal parçacıkları
• Boru kalıntıları

bulunabilir.

Büyük filtreler bunları temizler.

Basınç Düşürme

Ana iletim hattındaki 70 bar civarındaki gaz şehir içinde bu basınçla kullanılamaz.

Bu nedenle regülatörler yardımıyla basınç düşürülür.

Örneğin;

70 bar

↓

19 bar

↓

12 bar

↓

4 bar

şeklinde kademeli düşürülebilir.

Debi Ölçümü

Burada şehrin tükettiği doğalgaz miktarı ölçülür.

Ultrasonik debimetreler veya türbin sayaçları kullanılır.

Koku Katılması (Odorizasyon)

Doğalgaz aslında kokusuzdur.

Kaçakların insanlar tarafından fark edilebilmesi için gaza çok az miktarda “merkaptan” adı verilen keskin kokulu bir madde eklenir.

Evlerde hissedilen karakteristik doğalgaz kokusu bundan kaynaklanır.

4. Yüksek Basınçlı Şehir Dağıtım Hatları

Şehir giriş istasyonundan sonra gaz;

yüksek basınçlı şehir şebekesine girer.

Burada yine çelik borular kullanılır.

Sebebi:

Basınç hâlâ oldukça yüksektir.

Bu basınç genellikle;

• 19 bar
• 12 bar
• 8 bar
• 4 bar

aralığındadır.

Bu hatlar;

• Organize sanayi bölgeleri
• Büyük fabrikalar
• İlçeler
• Bölgesel regülatör istasyonları

arasında bağlantı kurar.

5. Bölge Regülatör İstasyonları

Şehrin çeşitli noktalarına kurulan bu istasyonların görevi basıncı tekrar düşürmektir.

Örneğin;

4 bar

↓

300 mbar

↓

100 mbar

↓

21 mbar

gibi.

Bu sayede mahallelere güvenli dağıtım yapılır.

6. Polietilen (PE) Dağıtım Hatları

Basınç belirli seviyeye düştükten sonra artık çelik yerine polietilen borular kullanılmaya başlanır.

Türkiye’de en yaygın kullanılan borular:

PE80

ve

PE100

borularıdır.

Neden Polietilen?

Çünkü;

• Kaynak gerektirmez.
• Elektrofizyon yöntemiyle kolay birleştirilir.
• Deprem sırasında kırılmaz.
• Toprak hareketlerine uyum sağlar.
• İç yüzeyi çok düzgündür.
• Basınç kaybı düşüktür.

Bu nedenle şehir içi dağıtımın büyük kısmı PE borularla yapılmaktadır.

Renkleri

Doğalgaz PE boruları genellikle;

Sarı

veya

Siyah üzerine sarı çizgilidir.

Bu sayede kazı sırasında kolayca ayırt edilir.

7. Mahalle Dağıtım Şebekesi

Polietilen borular artık mahallelere girer.

Buradan;

• Sokaklar
• Caddeler
• Siteler
• Apartmanlar

beslenir.

Bu şebeke adeta insan vücudundaki damar sistemi gibidir.

Ana damar

↓

Ara damar

↓

Yan damar

↓

Servis hattı

şeklinde küçülerek ilerler.

8. Servis Hattı

Her bina için ana borudan ayrı bir bağlantı alınır.

Buna servis hattı denir.

Servis hattı genellikle;

32 mm

40 mm

50 mm

63 mm

PE borulardan oluşur.

9. Servis Kutusu

Binanın girişinde sarı renkli servis kutusu bulunur.

Bu kutunun içerisinde;

• Ana vana
• Regülatör
• Filtre
• Emniyet ekipmanları

yer alabilir.

Bina gerektiğinde buradan gazsız bırakılabilir.

10. Çelik Bina Giriş Borusu

Toprak altından gelen PE boru doğrudan bina içine girmez.

Toprak seviyesine gelince özel geçiş parçaları ile çelik boruya dönüştürülür.

Çünkü;

• Yangına dayanıklıdır.
• Darbelere karşı güçlüdür.
• Bina içinde yönetmelik gereği çelik kullanılmaktadır.

11. Bina İçi Tesisat

Buradan sonra siyah çelik borular başlar.

Katlara dağıtım yapılır.

Borular;

• Kaynaklı
• Vidalı bağlantılı

olabilir.

Her daireye ayrı kolon hattı gider.

12. Sayaç

Her daire girişinde doğalgaz sayacı bulunur.

Sayaç;

kullanılan doğalgaz miktarını metreküp (m³) olarak ölçer.

Modern sayaçlar;

• Uzaktan okunabilir.
• Kaçak algılayabilir.
• Akıllı sistemlere bağlanabilir.

13. Daire İçi Tesisat

Sayaçtan sonra gaz;

• Kombiye
• Ocağa
• Şofbene

ayrı ayrı dağıtılır.

Her cihaz öncesinde küresel vana bulunur.

14. Kombi

Gaz son olarak kombiye ulaşır.

Kombi içerisinde;

1. Gaz valfi açılır.
2. Ateşleme elektrodu kıvılcım oluşturur.
3. Brülör yanar.
4. Eşanjör ısınır.
5. Su ısıtılır.
6. Pompa sıcak suyu peteklere gönderir.

Yakma işlemi sırasında oluşan baca gazı fan yardımıyla dışarı atılır.

Çelik ve Polietilen Boruların Karşılaştırılması

Özellik	Çelik Boru	Polietilen Boru
Basınç dayanımı	Çok yüksek	Orta
Paslanma	Var (koruma gerekir)	Yok
Kaynak	Elektrik kaynağı	Elektrofizyon veya alın kaynağı
Esneklik	Düşük	Çok yüksek
Deprem dayanımı	İyi	Çok iyi
Ağırlık	Ağır	Hafif
Maliyet	Daha yüksek	Daha düşük
Kullanım alanı	İletim ve yüksek basınç	Şehir içi dağıtım ve servis hatları

Güvenlik Sistemleri

Modern doğalgaz şebekeleri çok sayıda güvenlik katmanına sahiptir:

• SCADA sistemi ile uzaktan izleme ve kontrol
• Otomatik kapama vanaları
• Basınç tahliye sistemleri
• Katodik koruma ile çelik boruların korozyondan korunması
• Gaz kaçak dedektörleri
• Düzenli hat devriyeleri
• Periyodik bakım ve basınç testleri
• Acil müdahale ekipleri

Bu sistemler sayesinde olası arızalar veya kaçaklar kısa sürede tespit edilip müdahale edilebilir.

Bir Şehrin Doğalgaz Şebekesi Bir Damar Sistemi Gibidir

Doğalgaz altyapısını insan dolaşım sistemine benzetmek mümkündür:

• Kalp: Ana iletim sistemi (BOTAŞ)
• Aort: Yüksek basınçlı çelik iletim hatları
• Büyük atardamarlar: Şehir içi çelik dağıtım hatları
• Orta damarlar: Polietilen ana dağıtım boruları
• Kılcal damarlar: Servis hatları
• Hücreler: Evler, iş yerleri ve sanayi tesisleri

Bu yapı sayesinde doğalgaz, üretildiği veya ülkeye giriş yaptığı noktadan başlayarak yüzlerce kilometrelik bir yolculuğun ardından, basıncı güvenli seviyelere düşürülmüş ve sürekli izlenen bir sistem içinde son kullanıcıya ulaştırılır. Çelik borular yüksek basınçlı iletimde dayanıklılığı sağlarken, polietilen borular şehir içi dağıtımda esneklik, korozyon direnci ve ekonomik avantaj sunar. Regülatör istasyonları, servis kutuları, sayaçlar ve bina içi tesisatlar ise bu karmaşık altyapının son halkalarını oluşturur. Sonuç olarak, her kombi veya ocak açıldığında kullanılan doğalgazın arkasında; ileri mühendislik, kapsamlı güvenlik önlemleri ve binlerce kilometreyi bulan entegre bir altyapı sistemi bulunmaktadır.